Harput ve yöresi, Anadolu’nun en eski yerleşim yerlerinden biridir ve Harput’un yerleşim tarihi Harput Kalesi tarihiyle paralellik gösterir. Bu durum Harput tarihini M.Ö 2000 dolaylarına taşımakta olup, yörenin tarihi ise yapılan arkeolojik kazılarla M.Ö 10.000’lere (Paleolitik -Yontma Taş Devri) tarihlenebilmektedir .

Hitit tabletlerinde yörenin İşuva adıyla anıldığı görülmektedir. M.Ö. 12-7 yüzyıllar arasında yöreye kökenleri Hurriler’e dayanan ve merkezi Van (Tuşpa) olan Urartu Devleti hakim olmuştur . M.Ö. 7.Yüzyılda Asur ve İskit akınları sonrasında Urartu devleti zayıflamış, Harput başta olmak üzere tüm yöre Med egemenliği altına girmiştir. Ama bu hakimiyet uzun sürmemiş, M.Ö. 6. Yüzyılın sonunda Medler’in ve 334’de Pers İmpartorluğu’nun tarihe karışmasıyla, yöre Hellenistik dönemi yaşamış, bu dönemde Harput’un Sofen Krallığı olarak adlandırıldığı görülmüştür.

Hitit tabletlerinde yörenin İşuva adıyla anıldığı görülmektedir. M.Ö. 12-7 yüzyıllar arasında yöreye kökenleri Hurriler’e dayanan ve merkezi Van (Tuşpa) olan Urartu Devleti hakim olmuştur . M.Ö. 7.Yüzyılda Asur ve İskit akınları sonrasında Urartu devleti zayıflamış, Harput başta olmak üzere tüm yöre Med egemenliği altına girmiştir. Ama bu hakimiyet uzun sürmemiş, M.Ö. 6. Yüzyılın sonunda Medler’in ve 334’de Pers İmpartorluğu’nun tarihe karışmasıyla, yöre Hellenistik dönemi yaşamış, bu dönemde Harput’un Sofen Krallığı olarak adlandırıldığı görülmüştür.

M.Ö 66 yılına kadar yöre Romalıların hakimiyetinde kalmış, M.Ö 53 yılında Partlar gelmişlerse de, 272-309 yıllarına kadar Roma hakimiyeti devam etmiştir. 395’te Büyük Roma imparatorluğunun ikiye bölünmesinden sonra Bizans sınırları içinde kalan Harput,Sasani ve Bizans mücadelelerine sahne olmuştur. 562 yılında yapılan barış ile Fırat ırmağı sınır kabul edilmiştir. Bizanslıların Ziata Castellum, Arapların Hısn-ı Ziyad adını verdikleri Harput 6. Yüzyıla kadar Bizans ile Sasani egemenliği arasında sık sık el değiştirmiş ve çoğunlukla Bizans hakimiyetinde kalmıştır.

Hazreti Ömer döneminde (634-644), Harput ve yöresine İslam Ordularının önderliğini yapan Arap akımlarının başladığı görülmektedir. Yöre, önceleri Romalılar ve Partlar sonra da Bizanslılar ile Sasaniler arasındaki savaşlara sahne olmuştur. 7. yüzyılın ortalarından sonra da, Bizans ile Araplar arasındaki mücadelelerin meydana geldiği alan olmuştur. Araplar, Erzurum’dan Malatya’ya ve buradan da Tarsus’a kadar uzanan bir hat boyunca asker yerleştirerek, üsler oluşturmuşlardır. Harput da bu dönemde söz konusu önemli üslerden birisi olmuştur. İslam orduları bu üslere yerleşerek Bizans üzerine akınlar yapmışlardır. Harput’ta türbesi bulunan Ankuzu Baba’yı bu dönemin mücahitleri arasında göstermek mümkündür.
Harput’un Bizanslıların hakimiyetine ikinci defa geçişi 10. Yüzyılda olmuştur. Bizans’ın İslam alemine karşı giriştiği seferlerde Harput ve yöresi daima ilk hedefleri arasında olmuştur. Nitekim bu dönemde, Bizanslılar Harput’u ele geçirmişler ve burada vilayet teşkilatı kurarak kaleleri tahkim etmişlerdir. Harput’ta Bizans egemenliği aşağı yukarı 11. Yüzyılın sonuna kadar devam etmiştir.

Hazreti Ömer döneminde (634-644), Harput ve yöresine İslam Ordularının önderliğini yapan Arap akımlarının başladığı görülmektedir. Yöre, önceleri Romalılar ve Partlar sonra da Bizanslılar ile Sasaniler arasındaki savaşlara sahne olmuştur. 7. yüzyılın ortalarından sonra da, Bizans ile Araplar arasındaki mücadelelerin meydana geldiği alan olmuştur. Araplar, Erzurum’dan Malatya’ya ve buradan da Tarsus’a kadar uzanan bir hat boyunca asker yerleştirerek, üsler oluşturmuşlardır. Harput da bu dönemde söz konusu önemli üslerden birisi olmuştur. İslam orduları bu üslere yerleşerek Bizans üzerine akınlar yapmışlardır. Harput’ta türbesi bulunan Ankuzu Baba’yı bu dönemin mücahitleri arasında göstermek mümkündür.
Harput’un Bizanslıların hakimiyetine ikinci defa geçişi 10. Yüzyılda olmuştur. Bizans’ın İslam alemine karşı giriştiği seferlerde Harput ve yöresi daima ilk hedefleri arasında olmuştur. Nitekim bu dönemde, Bizanslılar Harput’u ele geçirmişler ve burada vilayet teşkilatı kurarak kaleleri tahkim etmişlerdir. Harput’ta Bizans egemenliği aşağı yukarı 11. Yüzyılın sonuna kadar devam etmiştir.

Harput, 1230 yılında Moğalların eline geçmiştir. Türkiye Selçukluları ile Eyyubiler arasındaki siyasi mücadele devam ederken Harput Meliki Nureddin Muhammed’in Eyyubilere temayül göstermesi ve Melik Kamil ile Alaeddin Keykubad arasındaki savaşta da Eyyubilerin yanında yer alması üzerine I. Alaeddin Keykubad, Harput’taki Artuk’lu hakimiyetine son vererek Harput ve yöresini Türkiye Selçuklu Devleti’nin hakimiyetine almıştır . Türkiye Selçukluları devrinde Harput, bir subaşı tarafından idare edilmiştir. “Arap Baba Türbe ve Mescidi” bu dönemden günümüze kadar gelebilen önemli bir eser olarak pek çok ziyaretçinin ilgisini çekmektedir. Mescit kapısı üzerinde bulunan kitabeden anlaşıldığı üzere, mescit ve türbe 1276 yılında inşa edilmiştir.

Selçuklu Sultanı 1243 yılındaki Kösedağ savaşından sonra Moğol tahakkümüne maruz kalınca Harput ve çevresi de Moğol nüfuzu altına girmiştir. Selçuklu devletinin çökmesi üzerine Harput, XIV. yüzyılın ortalarına kadar İlhanlı hakimiyetinde kalmış; Moğol genel valileri ülkeyi yönetmişlerdir .

Dulkadiroğulları’nın menşei hakkında bilgi veren kaynaklar, bunların ilk zamanlarda Harput ve Maraş bölgelerinde konup göçen Türkmenler olduğunu ifade etmektedirler. Reisler Dulkadiroğlu Zeyned’in Karaca beyden ilk kez 1336’da bahsedilmektedir.Bu tarih aynı zamanda Harput’un Dulkadiroğulları için oldukça önem arzettiği bir dönemdir.

Harput 1516 yılında Osmanlı hakimiyetine girmiş ve bu tarihten sonra coğrafi konumu nedeniyle önemli bir yerleşim merkezi olmuştur. Harput 1516’dan XIX. yüzyıl ortalarına kadar Diyarbakır eyaletine tabi bir sancak olarak kalmıştır. Diyarbakır eyaletine tabi diğer bazı sancaklar, XVI-XVII. yüzyıllar boyunca yurtluk-ocaklık veya hükümet statüsü altında mülkiyet üzere tasarruf edildiği halde Harput daima klasik sancağı olma özelliğini korumuştur. Harput’un ilk tahriri 1518 Eylülünde tamamlanmış olup, bu tahrire göre şehri on üç mahalleden oluşmakta ve bunların dokuzunda Müslüman, dördünde gayrimüslim halk oturmaktaydı. 1523’te Müslümanların mahalle sayısı on dörde çıkarken gayrimüslim mahalle sayısının değişmediği görülmektedir.

1523-1566 tarihlerine göre şehrin girişinden başlayarak kalenin önüne kadar inen caddenin iki yanında yer alan Müslüman mahallerinden en yoğun nüfusa sahip olanları Molla Seyyid Ahmed, Cami-i Kebir, Arslaniye mahallesi idi . Nispeten yoğun bir yerleşmenin görüldüğü gayrimüslim mahallerinin en kalabalıkları ise şehrin Elazığ’a bakan batı tarafındaki Gürcü Bey ile doğu yamaçlarındaki Norsis mahallesiydi. Şehrin nüfusu giderek artmış ve 1523’te 8.300’ü , 1566’da 13.400’ü geçmiştir. 1516-1566 yıllarında toplam nüfusun %54-62’sini Müslümanlar, %38-46’sını gayri Müslimler teşkil etmekteydi.

Harput’un nüfusunun 17. Yüzyıla kadar sürekli arttığı görülmektedir. 17. yüzyılda Celali isyanları sırasında tahribata uğraması, mesela 1605’te Tavil Mehmed’in kendisini burada kuşatan Karakaş Ahmed Paşa’nın kuvvetlerine karşı koruyabilmek için bir kısım evleri yıktırıp taş ve keresteleriyle harap haldeki Kalenin surlarının tamiri ve ağırlaşan vergiler yüzünden nüfus azalmaya başladı. 17. Yüzyılın başlarında buraya uğrayan Polonyalı Simeon şehirde sadece yüz hane kadar Ermeni olduğunu kaydeder. Yine bu yüzyılın ortalarında hazırlanan bir Avarız Tahrir defterine göre şehirde nüfusun 4-5000 dolayına düştüğü anlaşılmaktadır . Evliya Çelebi ise hisar içinde 1000 kadar toprak örtülü ev ile eski bir caminin bulunduğunu ve dış surların harap durumda olduğunu belirtmektedir. XIX. Yüzyılda Harput az da olsa önem kazanmış ve nüfusu artmıştır. Nitekim bu yüzyılda Harput’u ziyaret eden batılı seyyahlar, özellikle yüzyılın ikinci yarısında nüfusun 25.000‘i aştığını belirtirler

Bunlardan; V. Cuinet, XIX. Yüzyılın sonlarına doğru Harput’ta 12.600 Müslüman, 4850 Gregoryen, 1845 Protestan, 252 Katolik ve 453 Ortodoks’un yaşadığın belirtir. Şemseddin Sami ise 2670 ev, 843 dükkan, on cami, on medrese, sekiz kütüphane sekiz kilise on iki han ve doksa hamamın olduğunu kaydeder.Osmanlı hakimiyeti döneminde Harput, Basra ve Bağdat’tan Diyarbekir’e gelip Malatya ve Sivas istikametinde devam eden ticaret yolunun üzerinde bulunmaktaydı. Bu yol aynı zamanda askeri amaçlarla da kullanılmakta, Bingöl ve Muş üzerinden Van’a ulaşmaktaydı.

Bu kervan yolları Harput için önemli gelir kaynağıydı. 16. ve 17. Yüzyıllarda gelip geçen ticaret mallarından alınan vergiler önemli bir miktar teşkil ediyordu. Harput aynı zamanda çevresinin sanayi merkezi durumunda idi. Dericilik, demircilik ve bakırcılık çok gelişmişti. Sadece çeşitli kumaşların renklendirilip desen verildiği boyahanenin geliri 1518’de 44.000, 1523’te 62.000, 1566’da 122.000 akçe idi. 17. Yüzyılın ortalarında Evliya Çelebi Harput’ta 600’den fazla dükkan bulunduğunu kaydetmektedir. 

Bu kervan yolları Harput için önemli gelir kaynağıydı. 16. ve 17. Yüzyıllarda gelip geçen ticaret mallarından alınan vergiler önemli bir miktar teşkil ediyordu. Harput aynı zamanda çevresinin sanayi merkezi durumunda idi. Dericilik, demircilik ve bakırcılık çok gelişmişti. Sadece çeşitli kumaşların renklendirilip desen verildiği boyahanenin geliri 1518’de 44.000, 1523’te 62.000, 1566’da 122.000 akçe idi. 17. Yüzyılın ortalarında Evliya Çelebi Harput’ta 600’den fazla dükkan bulunduğunu kaydetmektedir.

Yerleşmeye elverişli olmayışı, tabiat şartlarının zorluğu, iaşe teminindeki güçlük Harput’un daha fazla gelişmesini önlemiştir. 1834’de doğu eyaletlerini ıslah etmek üzere görevlendirilen Reşid Mehmed Paşa Ovada yer alan Ağavat Mezrası’nı merkez haline getirince, daha sonra teşkil edilen Mamuretülaziz (Elazığ) vilayetinin merkezi, Harput’tan buraya taşınmış aynı yıl hastane, kışla ve cephane binaları yapılmış vilayet merkezi, Harput’tan buraya nakledilmiştir. Bu nakilde, Harput’un stratejik açıdan önemli rol oynamıştır. 19. yüzyılın ikinci yarında ve 20. Yüzyılın başlarında Ermeniler arasında Protestanlığı yaymaya çalışan Amerikan Misyonerleri buraya yerleşmişler 1876’da bir de kolej açmışlardır. I. Dünya Savaşı sırasında şehrin Ermeni nüfusu başka yerlere nakledilirken Müslümanların bir çoğu aşağıdaki Mamuretulaziz’e göçmüştür.Sultan Abdulaziz’in tahta çıkışının 5. yılında Hacı Ahmed İzzet Paşa devrinde buraya tayin edilen Vali İsmail Paşanın teklifi ile 1867 yılında “Mamuratül-aziz” adı verilmiştir . Fakat telaffuzu güç olduğundan halk arasında kısaca “Elaziz” olarak söylene gelmiştir.Yeni kurulan şehir önceleri eyalet ve bilahare vilayet merkezi olmuş, bir ara Diyarbekir vilayetine bağlı bir sancak haline gelmiştir. 1875’te müstakil mutasarrıflık, 1879’da da tekrar vilayet olmuştur. Osmanlı Devleti’nin son yıllarında Malatya ve Dersim sancakları da buraya bağlanmıştır, 1921’de bu iki sancak Elazığ’dan ayrılmıştır.Atatürk’ün 1937 yılında şehre teşrifleri sırasında “azık” ili anlamına gelen “Elazığ” adı verilmiştir .

Harput’ta eski Cami Kebir Mahallesi’nde 2000 metrekarelik bir alan üzerine kurulu olan Harput Ulu Camisi’nin yapım tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak vergi kitabesinde 1156-1157 tarihlerinde Harput hükümdarı Fahrettin Karaaslan tarafından yaptırıldığı kabul edilmektedir. Harput Ulu Cami Anadolu’daki en eski Türk camilerindendir.

Cami 1899, 1905, 1996 yıllarında restore edilmiştir. Harput Ulu Camisinin içi, iç avlu, son cemaat yeri ve iç cami olmak üzere üç kısımdan meydana gelmiştir. Dikdörtgen planlı duvarları moloz taştan, kubbe kemerleri ve minaresi ise tuğladan inşa edilen caminin iki kapısı vardır.

Caminin minaresi eğri bir şeklide durmaktadır. Kimilerine göre kalın gövdeli ve gittikçe daralarak inşa edilen bu minare bilinçli olarak eğri inşa edilmiştir, kimilerine göre ise bir deprem sonrasında minare eğri bir şekle dönüşmüştür. Caminin inşa kitâbesi yoktur. Avlunun kuzey kanadında, kemer ayağının üzerinde ve sivri kemer gözleri arasında duvardaki bir nişe gömülü on bir satırlık Arapça vergi kitâbesi ise yapıma ilişkin Artuklu Sultanı Kararslan bin Davud bin Sökmen bin Artuk tarafından 1156-1157 tarihlerinde yaptırıldığı bilgisini vermektedir.

Kitabede; “Besmeleden sonra, Allah’ın rızasını tahsil ve Allah’a yakınlaşmak kasdiyle bu binayı yaptıran ol bir kişidir ki, büyük Baş Buğ ve Emirdir. Alimlerin Efendisi, Cenab-ı Hak tarafından yardım görmüş, kuvvetlenmiş, dünyadaki bütün mücahitlerin muzafferi, Dinin medar-ı iftiharı Müslümanların en güzeli, İmamların zahiri, halkın ve devletin yardımcısı, halk arasında şan şeref sahibi, Ümmetin tacı, mülk sahiplerinin güneşi, Sultanların aziz ve şerifi, İslam askerlerinin şerefi, mücahitlerin yardımcısı, Allah’ı tanımayan ve şirk koşanların katili, şerefi göklerden alıcı, sultanların kılıcı, Emirlerin Efendisi, Çiftçilerin babası sıfatında olan Artuk oğlu Sokmanın oğlu, Davud’un oğlu Karaarslandır. Halifenin de yardımcısıdır. Allah onun saltanatını, tac-ü tahtını ve halkını daim ve baki etsin. Allah’ın laneti, Allah yolundan ve emrinden ayrılanların ve dönenlerin üzerine olsun.” yazmaktadır.

Eğriliği ile İtalya’da bulunan Pisa Kulesi’ni andıran minarenin geleceğe aktarılması için Malatya Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından 3’er aylık takiplerle 2 yıl süren ölçümler yapıldı. Yapılan ölçümlerde minarenin 3,5 ile 7 derece arasında eğik olduğu belirlenmesi ile 3,99 eğikliği bulunan Pisa Kulesi’nden daha eğik olduğu tespit edildi. Yapılan ölçümler sonrasında, eğri minarenin geleceğe aktarılması için proje hazırlanması hedefleniyor

Ulu cami ve eğri minaresi, yıl içerisinde binlerce turiste ev sahipliği yapıyor